İnsan, Hayal Ettiği Dünyada Ne Kadar Yaşayabilir?

Üç kitap, üç farklı yolculuk: Hayal gücü, sığınak ve gerçeklik.

Bir çocuk, küçük gezegeninden ayrılıp başka dünyaları tanımaya çıkar. Bir başkası, uzaklarda gördüğü beyaz bir gemiye ulaşabilmek için kendisine bir hayal kurar. Bir adam ise hiç gitmediği yerleri düşlerinde dolaşarak bir atlas hazırlar.

Birbirinden oldukça farklı bu üç hikâye, insanın hayal gücüyle kurduğu ilişkiyi düşündürüyor.

Hayallerimiz yalnızca ulaşmak istediğimiz şeylerden mi oluşur? Bazen yaşadığımız dünyayı daha iyi anlamamızı, bazen de o dünyanın ağırlığına dayanmamızı sağlayabilir mi?

Peki ya bir gün, gerçek sandığımız dünyanın kendisini sorgulamaya başlarsak?

Bu rotada Küçük Prens, Beyaz Gemi ve Puslu Kıtalar Atlası bize birbirinden farklı üç kapı aralıyor. Birinde bağ kurmanın anlamına, diğerinde bir çocuğun sığındığı hayal dünyasına, sonuncusunda ise düşle gerçek arasındaki belirsizliğe bakacağız.


Antoine de Saint-Exupéry

Bir şeyi bizim için biricik kılan nedir?

Küçücük bir gezegende yaşayan, gülüne özen gösteren ve başka gezegenlere yolculuk eden bir çocuk…

Küçük Prens’in karşılaştığı yetişkinler, kendi dünyalarının alışkanlıkları içinde yaşar. Kimi sahip olduklarını saymakla, kimi başkalarının hayranlığını kazanmakla, kimi de görevini sorgulamadan yerine getirmekle meşguldür.

Küçük Prens ise onların önem verdiği şeylere başka bir gözle bakar.

Fakat bu hikâyenin en önemli yolculuğu yalnızca gezegenler arasında gerçekleşmez. Küçük Prens, tilkiyle karşılaştığında birine bağlanmanın ve onun için zaman ayırmanın anlamını öğrenir.

Birbirine benzeyen sayısız şeyin arasından birinin bizim için farklılaşması, bazen onunla kurduğumuz ilişki sayesinde mümkün olur.

Bir gül, yalnızca güzel olduğu için değil; ona ayrılan zaman, gösterilen özen ve onunla kurulan bağ sayesinde başkalarından ayrılır.

Bir varlığı bizim için eşsiz kılan onun özellikleri midir, yoksa onunla kurduğumuz bağ mı?

Spoiler uyarısı: Bu bölüm romanın sonunu da içerir.

Küçük Prens‘te beni en çok etkileyen, tilkinin bağ kurmanın anlamını anlattığı bölümdü.

Bir şeyi değerli kılanın yalnızca onun kendisi olmadığını, ona ayırdığımız zamanın ve gösterdiğimiz özenin de o değerin bir parçası olduğunu düşündüm.

Küçük Prens’in gülüyle ilişkisine de bu gözle baktım.

Gülün her davranışını doğru bulmak zorunda değiliz. Gururu, kırılganlığı ve kimi zaman kendisini ifade ediş biçimi, onunla ilişki kurmayı güçleştirebilir. Fakat birini sevmek, onu kusursuz görmek anlamına mı gelir?

Bence sevginin kıymeti biraz da burada ortaya çıkıyor.

Birini bütün kusurlarından arındırılmış bir hayalin içinde sevmek kolay olabilir. Asıl mesele, onunla gerçekten bağ kurduğumuzda bu bağın beraberinde getirdiği özeni ve sorumluluğu fark edebilmek.

Tilkinin sözlerini bu yüzden yalnızca dostluğa dair güzel bir öğüt olarak görmedim. Bir insanın, bir canlının, hatta hayatımızdaki küçük bir şeyin nasıl biricik hâle geldiğini anlatan bir düşünce olarak okudum.

Üstelik bir bağın değeri, ayrılıkla ortadan kalkmak zorunda değil. Bazen bir karşılaşma sona erse de dünyaya bakışımızda bıraktığı değişiklik yaşamaya devam ediyor.

Belki hayal gücünün en güzel yanlarından biri de budur: Başkalarının sıradan gördüğü şeylerde, bizim için saklı olan anlamı fark edebilmek.

Küçük Prens’in dünyasında hayal gücü, gözümüzün önündeki şeylere başka türlü bakabilmemizi sağlıyor.

Fakat hayal kurmak her zaman dünyayı güzelleştiren bir yolculuk olmayabilir.

Bazen bir çocuk, gerçek hayatta bulamadığı sevgiyi ve güveni hayallerinin içinde arar. O zaman hayal, merakın yanında bir sığınağa da dönüşür.

İkinci durağımızda bizi böyle bir çocuk bekliyor.


Cengiz Aytmatov

Bir çocuğun inandığı dünyayı kim koruyabilir?

Ormanların arasında, dedesiyle yaşayan küçük bir çocuk…

Uzakta, Isık Göl’ün üzerinde ilerleyen beyaz bir gemi…

Ve o gemiye ulaşabilmenin hayali.

Çocuk, ailesinden uzakta büyür. Çevresinde yaşıtlarıyla kurabileceği bir dünya yoktur. Bu yüzden taşlarla, ağaçlarla, çevresindeki varlıklarla kendisine arkadaşlıklar kurar.

Babasının bulunabileceğini düşündüğü beyaz gemi, onun için ulaşmak istediği bir hayata açılan kapıdır. Kendini balığa dönüşmüş, göle ulaşmış ve sonunda babasıyla buluşmuş olarak hayal eder.

Bir de Mümin Dede’nin anlattığı Boynuzlu Maral Ana efsanesi vardır.

Bu efsanede Maral Ana, kimsesiz kalmış iki çocuğu korur ve onlara yeni bir hayatın yolunu açar. Küçük çocuk, dedesinin anlattığı bu hikâyeye bütün kalbiyle inanır.

Ancak çevresindeki yetişkinlerin dünyasında merhametin yanında korku, çıkar, şiddet ve boyun eğiş de vardır.

Çocuğun hayal ettiği dünya ile yaşamak zorunda olduğu dünya giderek birbirinden uzaklaşır.

Bir çocuğa iyiliği anlatmak yeterli midir, yoksa ona öğrettiğimiz iyiliği davranışlarımızla da korumamız gerekir mi?

Spoiler uyarısı: Bu bölüm romanın sonunu da içerir.

Beyaz Gemi‘nin sonunu düşündüğümde içimde en çok yer eden duygu, çocuğun yaşadıklarına duyduğum acı oldu. Fakat beni yalnızca çocuğun kaderi değil, Mümin Dede’nin davranışı da derinden düşündürdü.

Mümin Dede kötü kalpli bir insan değildi. Torununu seviyordu, onunla ilgileniyordu. Ona Maral Ana’nın hikâyesini anlatan, merhameti ve iyiliği öğreten de kendisiydi.

Ama Orozkul’un baskısı karşısında sürekli boyun eğiyordu.

Onun içinde bulunduğu koşulları görmezden gelemiyorum. Geçimi, kızının yaşadığı şiddet, torununu koruma isteği… Bütün bunlar karşı koymasını zorlaştırıyordu.

Yine de Maral Ana’yla özdeşleştirilen geyiği kendi elleriyle öldürmesini kabullenemiyorum.

Orozkul’u durduramayabilirdi. Geyiği başkalarının öldürmesini engelleyemeyebilirdi. Kızını ve torununu alıp başka bir hayat kurmak, belki düşündüğümüz kadar kolay değildi.

Fakat bütün bunların arasında bir ihtimal daha vardı: Kendisi öldürmemeyi seçebilirdi.

Beni en çok bu düşünce üzdü.

Çünkü Mümin Dede, torununu okuldan almak için Orozkul’a karşı çıkabilmişti. O gün korkmasına rağmen çocuğu için bir karar vermişti. Acaba Maral Ana söz konusu olduğunda da kendi inandığı değerin arkasında duramaz mıydı?

Bunun bedelinin ne olacağını bilmiyoruz. Belki çok ağır olacaktı.

Ama bir insanın neden korktuğunu anlamakla, korku yüzünden yaptığı her şeyi doğru bulmak arasında fark olduğunu düşünüyorum.

Üstelik geyiğin öldürülmesi çocuk için yalnızca sevdiği bir canlının kaybı değildi.

O güne kadar dedesinin anlattığı iyilik dünyasına inanmıştı. Maral Ana’nın merhametine, insanları koruyuşuna, yeniden dönebileceğine…

Şimdi ise o hikâyeyi kendisine anlatan insanın, inandıklarıyla çelişen bir davranışına şahit oluyordu.

Sanki yalnızca Maral Ana değil, çocuğun yetişkinlere duyduğu güven de yaralanmıştı.

Romanın sonunu bu yüzden çok acı buluyorum. Bir çocuğun hayal dünyası, yetişkinlerin davranışları karşısında korunmasız kalıyor.

Mümin Dede’nin çaresizliğine üzülüyorum. Ancak bu üzüntü, yaptığı seçime duyduğum itirazı ortadan kaldırmıyor.

Belki de romanın benim için en zor sorusu burada saklı:

İnsan, inandığı değerleri başkalarına anlatırken onları kendi hayatında koruyamıyorsa, geriye ne kalır?

Küçük Prens‘te bir varlıkla kurduğumuz bağın onu nasıl biricik kıldığını gördük.

Beyaz Gemi‘de ise bir çocuğun hayalinde kurduğu dünyanın, yetişkinlerin davranışları karşısında nasıl kırılganlaşabileceğini düşündük.

İlkinde hayal gücü bağ kurmanın anlamını görünür kılıyordu. İkincisinde çocuğun hayali, yaşadığı gerçekliğin ağırlığını taşıyamıyordu.

Şimdi biraz daha farklı bir soruya geçelim.

Ya hayal ettiğimiz dünya ile gerçek olduğunu düşündüğümüz dünya arasındaki sınır, sandığımız kadar belirgin değilse?


İhsan Oktay Anar

Bir insanın başkasının zihnindeki hâli, onun bütün hakikati olabilir mi?

Bu kez kendimizi on yedinci yüzyıl İstanbul’unun içinde buluyoruz.

Uzun İhsan Efendi, dünyayı dolaşarak değil, düşlerinde keşfederek bir atlas hazırlamaya çalışır. Oğlu Bünyamin ise babasının kendisine verdiği atlasla birlikte tehlikelerle ve beklenmedik olaylarla dolu bir yolculuğa çıkar.

İhsan Oktay Anar’ın anlatısında düşler, düşünceler ve yaşanan olaylar birbirine karışır.

Bir süre sonra okur, yalnızca karakterlerin başına gelenleri değil, anlatılan dünyanın kendisini de sorgulamaya başlar.

Gördüğümüz bir şeyin gerçek olduğundan nasıl emin olabiliriz?

Bir başkasının zihninde kurulan dünya ile yaşadığımızı düşündüğümüz dünya arasındaki fark nedir?

Ve bir insanı yalnızca başka birinin gördüğü, bildiği veya düşlediği kadarıyla tanıyabilir miyiz?

Bir insanın yaşadıkları, başkalarının onun hakkındaki düşünceleri ve kendi seçimleri arasında nasıl bir ilişki vardır?

Spoiler uyarısı: Bu bölüm romanın sonunu da içerir.

Puslu Kıtalar Atlası üzerine düşünürken kendime önce şu soruyu sordum: Yaşadıklarımız mı bizim gerçekliğimizi oluşturur?

Buna bütünüyle katılamıyorum.

Çünkü insanın başına gelen her şey kendi seçiminin sonucu değildir. Hayatımıza başka insanların doğruları, yanlışları, kararları ve davranışları da karışır. Bazen hiç istemediğimiz olayların içinde buluruz kendimizi.

Elbette yaşadıklarımız bizi etkiler. Fakat insanı yalnızca başına gelenlerden ibaret görmek bana eksik geliyor.

O olayları nasıl anlamlandırdığımız, onlarla nasıl başa çıkmaya çalıştığımız, hangi davranışı seçtiğimiz de kim olduğumuza ilişkin bir şeyler söyler.

Bu düşünce beni Uzun İhsan Efendi ile Bünyamin’in ilişkisine götürdü.

Bünyamin’in yaşadıkları, babasının düşünde gördüğü dünyanın bir parçasıysa, bu durum Bünyamin hakkında bildiklerimizi nasıl değiştirir?

Ben burada başka bir ihtimali de düşünmek istiyorum.

Gerçek hayatta da insanları hep kendi penceremizden görmüyor muyuz?

Birinin karakterini tanıdığımızı düşünür, hangi olay karşısında nasıl davranacağını tahmin ederiz. Fakat ne kadar yakın olursak olalım, onun bütün düşüncelerini ve iç dünyasını bildiğimizden emin olabilir miyiz?

Belki Uzun İhsan Efendi’nin düşünde gördüğü Bünyamin de onun tanıdığı, kendi bakışıyla anlamlandırdığı Bünyamin’dir.

Bu, benim romana getirdiğim bir yorum. Çünkü roman, düş ile gerçek arasındaki ilişkiyi bundan daha karmaşık bir biçimde kuruyor; bütün anlatının bir düş olabileceği ihtimalini de önümüze bırakıyor.

Yine de kendime şu soruyu sormaktan alamıyorum:

Bir başkasının zihninde nasıl var olduğumuz, bizim bütün hakikatimizi anlatabilir mi?

Uzun İhsan Efendi, oğlunun karakterinden hareketle onun vereceği kararları düşlemiş olabilir. Ama Bünyamin’in kendi gözünden yaşadığı dünya ile babasının gördüğü dünya aynı şey midir?

Bunu kesin bir cevapla kapatmak istemiyorum.

Çünkü belki de romanda beni asıl düşündüren, dünyanın bir düş olup olmamasından çok, başkasının bizi bildiği kadarıyla kim olduğumuz arasındaki mesafe.

Bir insanın hayatını dışarıdan görebiliriz. Onun davranışlarına anlam verebiliriz. Ama bütün bunlar, onu eksiksiz tanıdığımız anlamına gelmeyebilir.

İşte bu yüzden Bünyamin’i yalnızca Uzun İhsan Efendi’nin düşünde görünen hâliyle değerlendirmek bana yeterli gelmiyor.

Romanın gerçekliğe ilişkin sorusunu kendi hayatıma taşıdığımda vardığım yer burası oldu.

Rotanın Sonuna Geçerken

Üç kitap boyunca hayal gücüne üç farklı yerden baktık.

Birinde hayal, hayatımızdaki bağların anlamını daha iyi görmemize yardım etti.

Birinde, bir çocuğun yaşamak istediği dünya ile karşılaştığı acı gerçeklik arasındaki uçurumu gördük.

Sonuncusunda ise bir başkasının düşünde, zihninde veya bakışında var olmanın ne anlama gelebileceğini sorguladık.

Şimdi baştaki sorumuza dönebiliriz.


İnsan, hayal ettiği dünyada ne kadar yaşayabilir?

Bu üç kitabı yan yana koyduğumda, sorunun tek bir cevabı olmadığını düşünüyorum.

Küçük Prens, hayal gücünün dünyadan kopmak anlamına gelmediğini hatırlatıyor. Bazen ona başka gözlerle bakabilmek, sıradan görünen şeylerin taşıdığı değeri fark edebilmek anlamına geliyor.

Beyaz Gemi, hayalin her zaman insanı korumaya yetmediğini gösteriyor. Özellikle bir çocuğun dünyasında, yetişkinlerin davranışları hayaller kadar belirleyici olabiliyor.

Puslu Kıtalar Atlası ise soruyu başka bir yere taşıyor: Dünyayı nasıl gördüğümüz, onu nasıl bildiğimiz ve başkalarının gözünde nasıl var olduğumuz…

Bu rotada beni en çok düşündüren şey, hayalin tek başına iyi veya kötü olmaması.

Hayal kurarken bir şeye bağlanabilir, bir şeyden uzaklaşmaya çalışabilir veya bildiğimizi sandığımız gerçekliği yeniden sorgulayabiliriz.

Fakat hayallerimizin yanında başkalarının hayatları, onların seçimleri ve bizim bu dünyada aldığımız kararlar da vardır.

Belki de hayal ile gerçek arasındaki ilişkiyi yalnızca hangisinin daha güçlü olduğuna bakarak anlayamayız.

Bazen hayalimiz, gerçekte neye değer verdiğimizi gösterir. Bazen gerçeklik, hayallerimizi sınar. Bazen de başka insanların gördüğü dünyaların, bizim dünyamızın tamamı olmadığını fark ederiz.

Ve yolun sonunda kendime şu soruyu bırakıyorum:

Hayal ettiğimiz dünya ile yaşadığımız dünya birbirinden uzaklaştığında, hangisini değiştirmeye çalışırız: Hayallerimizi mi, yaşadığımız hayatı mı, yoksa ona bakışımızı mı?