İnsan, Kendine Anlattığı Hikâyeye Ne Kadar İnanır?

Üç kitap, üç farklı insanlık hâli: Kanaat, sorumluluk ve merhamet.

Bazen yaşadığımız bir olayın kendisinden çok, o olay hakkında vardığımız hüküm yön verir hayatımıza.

Birinin sessizliğini ilgisizlik, uzaklaşmasını vazgeçiş, kendi hatalarımızı ise elimizde olmayan sebeplerin sonucu olarak yorumlayabiliriz. Üstelik bu düşüncelerimize öylesine inanırız ki başka ihtimallere yer bırakmak giderek zorlaşır.

Peki insan, kendi zihninde kurduğu bir düşüncenin ne kadarının hakikat olduğunu nasıl anlayabilir?

Bu okuma rotasında üç farklı eserin kapısını aynı soruyla aralayacağız. Birinde hayal kırıklığına teslim olan bir insanla, diğerinde kendi kusurlarına gerekçeler bulan bir karakterle, sonuncusunda ise ilk düşüncesinin ötesine geçebilen insanlarla karşılaşacağız.

Her kitap bizi aynı yere götürmeyecek. Aksine, her biri bir öncekinin bıraktığı soruyu başka bir yönden düşünmemize imkân verecek.


Sabahattin Ali

Bir insan, kendi kırgınlığının içinde hakikati kaybedebilir mi?

Kimi zaman bir insanın sessizliğinde koca bir dünya saklıdır. Dışarıdan gördüklerimizle onun içinde yaşadıklarını birbirinden ayırmak kolay değildir.

Sabahattin Ali’nin Kürk Mantolu Madonna romanı, Raif Efendi’nin iç dünyasına yaklaşırken bizi de insanlar hakkında verdiğimiz hükümlerle yüzleştirir.

Bu eseri okurken yalnızca Raif Efendi’nin anlaşılmamışlığı üzerinde durmayalım. Onun çevresindeki insanları nasıl değerlendirdiğini, hayal kırıklıklarıyla nasıl başa çıktığını ve kendi içinde oluşturduğu kanaatleri de düşünelim.

Bir insanın bana karşı ne hissettiğini gerçekten biliyor muyum, yoksa yaşadığım kırgınlığın içinden bir sonuca mı varıyorum?

Spoiler içerir. Kitabı okuduysan tıkla ve yorumumu gör.

Raif Efendi’nin yaşadığı acıyı anlayabiliyorum. Fakat onun hayal kırıklığının ardından içine kapanmasına ve kendi düşüncesini gerçekliğin önüne koymasına kızıyorum.

Maria’dan haber alamadığında terk edildiğine inanıyor. Oysa insan bazen yaşadığı bir kırgınlığı öylesine sahipleniyor ki başka bir ihtimalin varlığını düşünmekte zorlanıyor.

Bana kalırsa Raif’in trajedisi yalnızca kaybettiği aşkta değil, kaybettiğine inandığı şeyin hakikatini yeterince arayamamasında da saklı.

Raif Efendi’nin başka bir insan hakkında kurduğu kanaati düşündük.

Peki insanın kendisi hakkında oluşturduğu açıklamalar?

Başkalarının davranışlarını yanlış değerlendirebildiğimiz gibi, kendi davranışlarımızın sebeplerini de yanlış yorumlayabilir miyiz?

Bu soruyla ikinci kitabımıza geçiyoruz.


Sabahattin Ali

İnsan, kendi hatalarına ne kadar inanılır bahaneler bulabilir?

Bazen bir davranışımızın yanlış olduğunu biliriz. Fakat onu değiştirmek yerine neden öyle davrandığımızı açıklayacak gerekçeler ararız.

Sabahattin Ali’nin İçimizdeki Şeytan romanında Ömer’in yaşadığı iç çatışmalar, insanın kendi iradesiyle ve sorumluluklarıyla kurduğu ilişkiyi düşünmemize imkân veriyor.

Ömer’in çevresiyle ilişkileri, Macide’ye karşı tutumu ve kendi zaaflarını açıklama biçimi üzerinde dururken şu ayrımı da düşünmek istiyorum:

Bir insanın değişmekte zorlanmasıyla değişmenin sorumluluğunu üstlenmek istememesi aynı şey midir?

Bir davranışımın yanlış olduğunu fark ettiğimde onu değiştirmek için çabalıyor muyum, yoksa neden değiştiremediğimi açıklamakla mı yetiniyorum?

Spoiler içerir. Kitabı okuduysan tıkla ve yorumumu gör.

Ömer’in en çok eleştirdiğim yanı, kendi zaaflarının sorumluluğunu üstlenmekten kaçması.

İnsan bazen başkalarına hayır diyemeyebilir, sınır koymakta zorlanabilir. Fakat bunun sevdiği insana zarar verdiğini gördüğünde değiştirmek için çaba göstermesi gerektiğini düşünüyorum.

Ömer ise çoğu zaman kendisiyle yüzleşmek yerine hatalarını içindeki bir şeytanla açıklıyor.

Bana kalırsa bu, insanın kendi davranışlarına bulduğu bir kaçış yolu.

Macide’nin durumunda ise başka bir mesele var. Birini sevmek, onun değişmesini sonsuza kadar beklemek anlamına gelmemeli. Macide’nin, kendi hayatına dair kararını daha önce vermesini isterdim.

Çünkü insanın karşısındakini anlaması, kendi hayatına karşı sorumluluğunu unutmasını gerektirmez.

İlk kitapta bir insanın kırgınlığına, ikinci kitapta ise kendi kusurlarına sığınışına tanıklık ettik.

Peki insan her zaman ilk duygusunun, korkusunun veya alışkanlığının belirlediği şekilde davranmak zorunda mı?

Kendi kaygılarını görmesine rağmen başka bir insanın ihtiyacına yönelebilir mi?

Üçüncü kitabımız bu soruya farklı bir kapı aralıyor.


Lev Tolstoy

İnsan, ilk duygusunun ötesine geçebilir mi?

Bazen bir başkasına yardım edebilmek için çok şeye sahip olmamız gerektiğini düşünürüz. Oysa merhamet, her zaman bolluğun içinden doğmaz.

Tolstoy’un İnsan Ne ile Yaşar? öyküsünde karşımıza çıkan Simon ve Matryona, kendi ihtiyaçları ve kaygıları arasında başka bir insanın çaresizliğiyle karşılaşırlar.

Simon’un verdiği karar kadar Matryona’nın ilk tepkisi de üzerinde durmaya değer.

Çünkü bir insanın ilk anda ne hissettiğiyle, o duygunun ardından nasıl davranmayı seçtiği her zaman aynı olmayabilir.

Kendi kaygılarımın haklı sebepleri olsa bile, başka bir insanın ihtiyacını görebilecek kadar onların ötesine geçebilir miyim?

Spoiler içerir. Kitabı okuduysan tıkla ve yorumumu gör.

Simon’un Mihail’e yardım edişini düşündüğümde, onun da yoksulluk içinde yaşayan bir insan olduğunu unutmuyorum.

Kendi ailesinin ihtiyaçlarını düşünerek yardım etmemeyi seçseydi, içinde bulunduğu koşulları anlamaya çalışırdım. Fakat Simon, karşısındaki insanın durumunun daha ağır olduğunu görerek yardım etmeyi seçiyor.

Matryona’nın ilk tepkisini de insani buluyorum. Bir anne olarak ailesini, geçim sıkıntısını ve gerçekleşmesini beklediği umutlarını düşünüyor. Buna rağmen karşısındaki insanın çaresizliğini gördüğünde ilk öfkesinin ötesine geçebiliyor.

Beni en çok etkileyen de bu.

Matryona’nın merhameti, hiçbir olumsuz duygu hissetmemesinden kaynaklanmıyor. O duygulara rağmen başka bir insanın ihtiyacını görebilmesinde anlam kazanıyor.

Bu hikâye bana insanın yalnızca kendi imkânlarıyla değil, başkalarıyla kurduğu merhamet bağıyla da ayakta kalabildiğini düşündürüyor.

Bir insanı merhametli yapan, ilk anda ne hissettiği midir, yoksa o duygunun ardından ne yapmayı seçtiği mi?


Üç farklı eser, üç farklı insanlık hâli…

Raif Efendi’nin hayal kırıklığı, Ömer’in kendi davranışlarına bulduğu gerekçeler ve Matryona’nın ilk öfkesini aşarak gösterdiği merhamet.

Bu karakterlerin hiçbiri aynı şartlarda yaşamıyor. Aynı kararları vermiyor, aynı meselelerle mücadele etmiyorlar.

Fakat üçünün hikâyesinde de insanın iç dünyasıyla davranışları arasında bir ilişki görüyorum.

Raif Efendi kendi kanaatinin dışına çıkmakta zorlanıyor. Ömer, zaaflarının sorumluluğuyla yüzleşmekten kaçıyor. Matryona ise ilk tepkisini yeniden değerlendirebiliyor.

Belki de kendimize sormamız gereken soru yalnızca ne hissettiğimiz ya da ne düşündüğümüz değil.

Düşündüğümüz şeyin doğruluğunu ne kadar sorguladığımız ve hissettiklerimiz karşısında nasıl davranmayı seçtiğimiz.

Çünkü bir düşüncenin bize ait olması, onun mutlaka doğru olduğu anlamına gelmiyor. Bir duygunun içimizde güçlü biçimde yer etmesi de davranışlarımızın tek belirleyicisi olmak zorunda değil.

Bazen insanın kendi hikâyesine yeniden bakabilmesi, başka türlü bir yol seçebilmesinin de başlangıcıdır.

Bu üç kitabın ardından kendine şu soruyu sormanı isterim:

Hayatımda gerçekliğinden emin olmadan inandığım, kendime tekrar tekrar anlattığım bir hikâye var mı?

Belki bir insan hakkında verdiğin hüküm, belki değiştirmekten kaçındığın bir davranış, belki de artık başka türlü bakabileceğin eski bir kırgınlık…

Cevabını hemen bulmak zorunda değilsin.

Bazen bir sorunun yanında biraz daha kalmak da yolculuğun bir parçasıdır.