Keşfettiğimiz Dünyalar Bizi de Değiştirir mi?

Üç kitap, üç keşif: Haritalarda başlayan bir merak, kırk kapının ardındaki maceralar ve yüz bin yıl öncesine uzanan bir yolculuk.

Çocukken dünyanın henüz keşfedilmemiş köşeleri olabileceğini düşünmek beni heyecanlandırırdı.

Haritalarda gösterilmeyen yerler, kimsenin geçmediği yollar, yıllar önce yaşanmış ama izine rastlanmamış hikâyeler… Bütün bunları araştırmak, bilmediğim bir şeyin peşine düşmek hoşuma giderdi.

Büyüdükçe dünyanın pek çok yerinin haritalara işlendiğini, insanların sayısız keşif yaptığını öğrendim. Fakat bilinmeyene duyduğum merak bütünüyle kaybolmadı.

Belki de keşfetmenin yalnızca daha önce gidilmemiş bir yere ulaşmakla ilgili olmadığını fark ettim.

Bazen bir kitapta karşılaştığımız soru bizi hiç düşünmediğimiz bir konuya götürür. Bazen bir masalın açılan kapısından içeri girer, daha önce tanımadığımız insanlarla karşılaşırız. Bazen de geçmişte yaşayanların dünyasına bakınca bugün elimizde bulunan şeyleri yeniden düşünürüz.

Bu rotada birbirinden farklı üç çocuk kitabını bir araya getirmek istedim.

Arslan Sayman’ın Piri Reis’le Açık Denizde kitabında meraklı bir kız çocuğunun sorusunu takip edeceğiz. R. Burak Genç’in Kırk Kapılı Ev romanında masalların kapılarından geçerek farklı dünyalara konuk olacağız. Bilgin Adalı’nın Zaman Bisikleti kitabında ise geçmişe dönüp insanların karşılaştıkları sorunlara nasıl çözümler aradığını düşüneceğiz.

Üç kitap, farklı türlerde maceralar anlatıyor.

Fakat hepsinin sonunda aynı soruya dönmek mümkün:

Keşfettiğimiz dünyalar, yalnızca bildiklerimizi mi çoğaltır; yoksa bizi de değiştirir mi?


Arslan Sayman

Bir sorunun peşine düşmek, insanı ne kadar uzağa götürebilir?

Azra’nın zihnini meşgul eden bir soru vardır: Dünyada hâlâ keşfedilmemiş yerler olabilir mi?

Okuduğu bir metin, haritalarda bilinmeyen bölgelerin nasıl gösterildiğini düşündürür ona. Bir süre sonra bu merak, başka soruları beraberinde getirir.

Haritalar nasıl hazırlanır? Dünyanın bilinmeyen yerleri nasıl keşfedilmiştir? Bir haritacı, henüz görmediği yerler hakkında nasıl bilgi edinir?

Azra’nın araştırmaları onu denizciliğin tarihine, haritacılık bilgisine ve Osmanlı denizcisi Piri Reis’in dünyasına yaklaştırır.

Piri Reis’in Kitab-ı Bahriye adlı eserini tanırken haritaların yalnızca yön bulmak için kullanılan çizimlerden ibaret olmadığını da görürüz.

Azra’nın çevresindeki insanlar, okul arkadaşları ve kurdukları Kâşifler Kulübü, sorularının peşinden gitmesine eşlik eder.

Böylece küçük bir merak, zamanla araştırmaya ve öğrenmeye dönüşür.

Bir çocuğun merak ettiği soruya hemen cevap vermek mi daha değerlidir, yoksa o cevabı kendisinin araştırmasına imkân tanımak mı?

Bu bölüm kitabın bazı olaylarına değinir.

Piri Reis’le Açık Denizde benim için oldukça keyifli bir okuma oldu. Kitabı neredeyse tek solukta bitirdim.

Azra’nın teyzesinin bir teknesinin olması ve onunla denize açılmak istemesi daha ilk sayfalardan ilgimi çekti. Çünkü ben de böyle bir hikâyede karakterin gerçekten yola çıkmasını, denizin ortasında yeni yerler görmesini ve keşifler yapmasını beklerdim.

Kartograf Pertev Dede’yle konuşmaları da çok sevdim.

Özellikle Pertev Dede’nin çocukluğunda bir haritayla karşılaşmasının anlatıldığı bölüm beni etkiledi. Bir ara hikâyenin bizi Piri Reis’in yaşadığı zamana götüreceğini bile düşündüm.

Böyle bir yolculuk olmadı. Yine de kitabın ilerleyişinden aldığım keyif azalmadı.

Fakat Azra’yla aramda asıl bağı kuran şey, onun keşfedilmemiş yerlere duyduğu meraktı.

Çünkü çocukluğumdan beri dünyanın henüz bilinmeyen köşeleri olabileceği düşüncesi beni de heyecanlandırırdı. Haritaların ötesinde kalan yerleri, eski yolculukları ve saklı kalmış hikâyeleri araştırmayı severdim.

Yıllar önce bu merakım beni bir seyyahın izini sürmeye kadar götürmüştü.

Bu yüzden Azra’nın sorularını okurken yalnızca yeni bir karakter tanımadım; çocukluğumdan beri içimde taşıdığım merakla yeniden karşılaştım.

Bu kitapta sevdiğim bir başka şey de keşfin yalnızca uzaklara gitmekle sınırlı tutulmamasıydı.

Bir çocuğun merak ettiği konuyu araştırması, kendisinden daha çok bilen insanlarla konuşması, arkadaşlarıyla fikir alışverişinde bulunması da başlı başına bir keşif olabilir.

Belki insan bazen hiç bilmediği bir yere ulaşmaz; fakat sorduğu sorunun peşinden giderken daha önce fark etmediği bir dünyayı tanımaya başlar.

Azra’nın yolculuğunu benim için değerli kılan biraz da buydu.

Bana çocukluğumdaki merakı hatırlatırken bir sorunun insanı ne kadar farklı bilgilere ulaştırabileceğini de düşündürdü.

Azra’yla birlikte haritaların, denizlerin ve eski keşiflerin izini sürdük.

Peki merak ettiğimiz dünyaları yalnızca araştırmakla yetinmeseydik?

Bir haritanın üzerindeki çizgilerin ardına geçebilseydik veya okuduğumuz bir masalın kapısından içeri girebilseydik ne olurdu?

İkinci durağımız tam da böyle bir ihtimalle başlıyor.

Bu kez bir sorunun cevabını aramaktan çok, merak ettiğimiz dünyanın içinde yaşamaya çalışacağız.


R. Burak Genç

Bir kapıyı açmak, yalnızca yeni bir yere girmek midir?

Yarım kalmış bir masal…

Ve o masalın sonunu öğrenmek isteyen üç çocuk.

Zeynep, Hasan ve Sevde, Kurban Bayramı’nda komşularına kavurma götürmek üzere yola çıktıklarında kendilerini bekleyen maceradan habersizdir.

Yolları onları gizemli bir eve ulaştırır. Ancak bu ev, bildiğimiz evlere benzemez.

Kırk kapısı vardır ve her kapı, ardında bambaşka bir dünyanın ihtimalini taşır.

Masallardan çıkmış gibi görünen varlıklar, beklenmedik olaylar, tuhaf karşılaşmalar ve farklı zamanlara açılan yollar…

Üstelik çocukların akıllarında tutmaları gereken önemli bir uyarı da vardır: Kırkıncı odaya girmemeleri söylenmiştir.

Fakat bilinmeyene duyulan merak, bazen bir kapının önünde durup yalnızca ona bakmakla yetinmez.

Çocuklar karşılaştıkları olaylar boyunca birlikte hareket etmeyi, sorumluluk üstlenmeyi ve birbirlerini daha iyi anlamayı öğrenmek zorunda kalırlar.

Böylece masalın içindeki yolculuk, yalnızca farklı dünyaları tanımaktan ibaret kalmaz.

Yeni dünyalarla karşılaşmak, insanın kendi davranışlarını ve başkalarıyla ilişkisini değiştirebilir mi?

Spoiler uyarısı: Bu bölüm kitabın önemli maceralarına değinir.

Kırk Kapılı Ev‘i okumaya başlarken beni en çok heyecanlandıran, kitabın vaat ettiği o kırk kapıydı.

Türk masallarından izler taşıyan, farklı âlemlere açılan kapılarla dolu bir ev düşüncesi, daha kitabı elime almadan hayal gücümü harekete geçirmişti.

Çocukların her kapıdan geçerek başka bir dünyaya gitmesini, orada bir macera yaşamasını ve sonra yeni bir kapıya yönelmesini istiyordum.

Hatta bazı kapıları açıp içerisine baktıktan sonra yollarına devam ettiklerinde, keşke biraz daha kalsalardı diye düşündüğüm oldu.

Çünkü o kapıların ardındaki hayatları merak ediyordum.

Sonra Osmanlı dönemindeki gemiye girdikleri bölüm geldi.

İşte o zaman beklediğim maceralardan birinin içine gerçekten girmiş gibi hissettim. Gemide geçirdikleri zaman, tayfalarla ve kaptanla karşılaşmaları, çocukların o dünyanın içinde kendilerine bir yer bulmaya çalışmaları çok hoşuma gitti.

Şamanla karşılaştıkları ve iyeler âlemine uzanan bölümü de aynı heyecanla okudum.

Kitabın masallardan ve Türk kültürünün farklı anlatı unsurlarından yararlanmasını sevdim. Özellikle tanımadığımız bir âleme girme düşüncesi benim için çok çekiciydi.

Fakat kitabı bitirdiğimde yalnızca açılan kapıları değil, çocukların yaşadıkları olaylar karşısındaki davranışlarını da düşündüm.

Mesela götürmekle sorumlu oldukları kavurmayı, aç kaldıkları zamanlarda bile bırakmamaları…

Bu ayrıntıyı önemli buldum.

Çünkü çocuklar merak ettikleri yerlerde maceralar yaşarken üstlendikleri görevi bütünüyle unutmuyorlardı.

Bazen bir maceranın asıl güçlüğü, bilinmeyen bir dünyada yolunu bulmak değil; o dünyanın içinde sorumluluğunu unutmadan ilerleyebilmektir.

Bir de çocukların birbirlerine karşı değişen davranışları var.

Başlangıçta birbirlerini anlamakta zorlandıkları, hoşlanmadıkları özelliklerle karşılaştıkları anlar oluyor. Ama yaşadıkları olaylarla birlikte birbirlerinin açısından bakmayı öğreniyorlar.

Beni en çok memnun eden şeylerden biri buydu.

Çünkü karakterlerin en başından beri kusursuz olmaları gerekmiyor. Hatta böyle olsaydı yolculuklarının onları nasıl değiştirdiğini görmek de mümkün olmazdı.

Onların zaman zaman yanılmalarını, birbirlerini anlamakta zorlanmalarını ve sonra daha iyi davranışlar geliştirmelerini izlemek, macerayı benim için daha anlamlı hâle getirdi.

Böyle düşününce kitabın kapıları hakkında ilk baştaki beklentim de biraz değişti.

Ben her kapının arkasında yeni bir dünya görmek istemiştim. Kitabın sonunda ise çocukların aynı maceralardan geçerken birbirlerini de yeniden tanıyabildiklerini gördüm.

Bir kapıdan içeri girerken yalnızca bulunduğumuz yeri değil, kendimizle ilgili bazı düşüncelerimizi de değiştirebilir miyiz?

Sanırım Kırk Kapılı Ev bana en çok bu soruyu bıraktı.

Azra bir sorunun peşinden giderek yeni bilgiler edinmişti.

Kırk Kapılı Ev‘in çocukları ise farklı âlemlere adım atıp yaşadıkları olaylar karşısında yeni davranışlar geliştirmişti.

Şimdi düşünelim: Keşfetmek için mutlaka daha önce görmediğimiz bir yere mi gitmeliyiz?

Yaşadığımız dünyayı daha iyi anlayabilmek için bazen geçmişe bakmak da gerekmez mi?

Üçüncü durağımızda hayal gücümüzün yönünü geçmişe çeviriyoruz.

Bu kez açılan kapı, bizi yüz bin yıl öncesine götürecek.


Bilgin Adalı

Geçmişi tanımak, bugün sahip olduklarımıza bakışımızı değiştirebilir mi?

Bir gün zamanda yolculuk yapabilecek bir bisikletiniz olsaydı nereye gitmek isterdiniz?

Yağmur ve Damla, icat ettikleri zaman bisikletiyle babalarının da eşlik ettiği yolculuklarda geçmişe giderler.

Gittikleri yerlerden biri, günümüzden yaklaşık yüz bin yıl önce Antalya’daki Karain Mağarası’nın çevresidir.

Burada Çuka ve Anin adında iki kardeşin yaşadığı topluluğu gözlemlemeye başlarlar.

Fakat o dönemde hayat hiç de kolay değildir.

Bugün günlük yaşamımızın sıradan bir parçası olan pek çok araç henüz yoktur. İnsanların yiyecek bulmak, kendilerini korumak ve ihtiyaçlarını karşılamak için yeni yollar düşünmeleri gerekir.

Çuka ile Anin’in dikkat çekici özelliği de budur.

Çevrelerinde karşılaştıkları sorunları gözlemler, çözüm yolları arar ve çeşitli buluşlar yaparlar.

Yağmur ile Damla, geçmişte yaşayan bu iki kardeşin dünyasına tanıklık ederken insanlığın gündelik yaşamını değiştiren buluşların nasıl hayal edilebileceğini de görürler.

Ancak zamanda yolculuk yapmak, yalnızca izlemekten ibaret değildir. Geçmişte yapabilecekleri küçük bir müdahalenin bile sonuçları olabileceğini düşünmek zorundadırlar.

Böylece geçmişe duydukları merak, beraberinde başka bir sorumluluk getirir.

Bu Durakta Düşünelim

Bugün kolayca ulaşabildiğimiz şeylerin bir zamanlar büyük bir ihtiyaç olduğunu görmek, onlara verdiğimiz değeri değiştirebilir mi?

Bu bölüm kitabın bazı olaylarına değinir. Kitabı henüz okumadığım için değerlendirmem, erişebildiğim ön okuma ve inceleme metinlerine dayanıyor.

Zaman Bisikleti‘nin konusuyla karşılaştığımda, henüz okumadığım hâlde beni heyecanlandıran bir kitap olduğunu düşündüm.

İki kardeşin geçmişe giderek kendi yaşıtlarına yakın çocukların hayatını gözlemlemesi fikri başlı başına ilgi çekiciydi.

Fakat hikâyeyi araştırdıkça başka bir ayrıntı daha dikkatimi çekti.

Çuka ile Anin’in yaşadıkları güçlükler karşısında çözüm üretmeye çalışmaları…

Örneğin Anin’in yüksek dallardaki elmalara ulaşabilmek için bir yöntem geliştirmesi, Çuka’nın ise kardeşinin bulduğu yöntemden hareketle yeni bir çözüm düşünmesi.

Bu sahneler bana önemli bir şeyi hatırlattı.

Bir buluşun ortaya çıkması için her zaman büyük bir keşif hayaliyle yola çıkmak gerekmiyor. Bazen insanın karşılaştığı küçük bir soruna dikkatle bakması yeterli olabiliyor.

Bir şeyin neden yapılamadığını düşünmek, başka bir yol denemek ve başarısız olunduğunda yeniden uğraşmak…

Çocukların bu tür hikâyelerle karşılaşmasını değerli buluyorum. Çünkü onlara yalnızca geçmişte nasıl yaşandığını anlatmakla kalmıyor, kendi çevrelerine daha dikkatli bakmaları için de bir imkân sunuyor.

Anin’in bir köpek yavrusunu korumaya çalışması da öğrendiğim olaylar arasında beni düşündürenlerden biri oldu.

Bir canlının yalnızca tehlikeli olabileceğini düşünmek yerine onunla dostluk kurulabileceğine inanması, karşılaştığımız şeylere farklı bir açıdan bakmanın başka bir örneği.

Üstelik keşif, yalnızca bir araç geliştirmekten ibaret değil.

Karşımızdaki insanı, canlıyı veya içinde bulunduğumuz koşulları daha iyi anlamak da yeni bir düşüncenin başlangıcı olabilir.

Kitabın beni düşündürdüğü bir diğer konuysa Yağmur ile Damla’nın bugünkü hayatlarına döndüklerinde neler hissedebilecekleri.

Çuka ve Anin, en temel ihtiyaçlarını karşılamak için bile çaba göstermek zorundayken Yağmur ile Damla pek çok imkânın hazır bulunduğu bir dünyadan geliyor.

Böyle bir hayatı gözlemlemenin, çocukların sahip oldukları şeylere bakışını değiştirebileceğini düşünüyorum.

Mesela bir eşyanın nasıl üretildiğini, hangi ihtiyaçtan doğduğunu ve geçmişte insanların o eşyanın yokluğunda nasıl yaşadığını öğrenen bir çocuk, onu daha bilinçli kullanmaya başlayabilir.

Fakat burada yalnızca elindekilerin kıymetini bilmekten söz etmek istemiyorum.

Çünkü Zaman Bisikleti‘nin bana düşündürdüğü daha önemli bir ihtimal var:

Bir çocuk, başkalarının karşılaştıkları sorunlara nasıl çözüm ürettiklerini gördüğünde, kendisinin de bir şeyleri değiştirebileceğine inanmaya başlayabilir.

Bu nedenle keşfin yalnızca bilgi kazandırmadığını, insanın çevresine yaklaşımını da etkileyebileceğini düşünüyorum.

Elbette Yağmur ile Damla’nın bütün bunlardan hangi sonuçları çıkardığını kitabı okuyunca daha iyi değerlendirebileceğim.

Şimdilik benim için asıl ilgi çekici olan, çocuk edebiyatının geçmişi bir bilgi listesi olarak sunmak yerine, çocukların karşılaşabileceği sorular ve olaylar üzerinden düşündürebilmesi.

Üstelik hikâyenin bir başka boyutu daha var: Geçmişi değiştirme ihtimali.

Bir dünyayı gözlemlemek, onu istediğimiz gibi değiştirme hakkını bize verir mi?

İşte bu soru, keşfetme arzusunun yanına sorumluluğu da yerleştiriyor.

Belki bir şeyi gerçekten anlamak, yalnızca onun nasıl işlediğini öğrenmek değil; onunla kurduğumuz ilişkinin sonuçlarını da düşünmektir.


Bu üç kitabı bir araya getirdiğimde keşfetmenin birbirinden farklı yolları olduğunu düşündüm.

Azra, merak ettiği bir sorunun peşine düştüğünde haritaları, denizciliği ve Piri Reis’i tanımaya başladı. Ben de onun sorularında çocukluğumdan beri içimde taşıdığım keşfetme isteğini yeniden buldum.

Kırk Kapılı Ev‘de ise merak, çocukları bambaşka âlemlerin içine taşıdı. Ama bu kez mesele yalnızca yeni yerler görmek değildi. Çocuklar birlikte hareket etmeyi, sorumluluklarını sürdürmeyi ve birbirlerinin davranışlarını anlamayı öğreniyordu.

Zaman Bisikleti‘nin araştırdığım hikâyesi ise başka bir düşünceyi öne çıkardı: Geçmişteki insanların nasıl yaşadığını anlamak, bugün sahip olduklarımızı ve çevremizde karşılaştığımız sorunları yeniden değerlendirmemize yardımcı olabilir.

Bu kitaplar arasında kurduğum bağın yalnızca macera veya keşif olmadığını düşünüyorum.

Asıl ilgimi çeken, bir çocuğun merakının nasıl yeni düşüncelere ve davranışlara dönüşebileceği.

Bir çocuk neden diye sorabilir. Bir kapının ardında ne olduğunu görmek isteyebilir. Geçmişte yaşayan insanların dünyasını merak edebilir.

Bunların her biri bir başlangıçtır.

Fakat soruların cevaplarına ulaşmak, her zaman merakın sona ermesi anlamına gelmez. Bazen öğrendiğimiz bir şey, daha önce hiç düşünmediğimiz başka bir soruyu beraberinde getirir.

Bu yüzden çocuk edebiyatını yalnızca çocuklara bir şeyler öğretmek amacıyla yazılmış hikâyeler olarak görmüyorum.

İyi bir çocuk kitabı, okurunun merakını ciddiye alabilir. Ona hemen bir sonuca ulaşması gerektiğini söylemeden, farklı ihtimalleri düşünmesi için alan açabilir.

Üstelik bu imkân yalnızca çocuklara ait değildir.

Piri Reis’le Açık Denizde‘yi okurken yıllar önce araştırdığım yerleri hatırlamam veya Kırk Kapılı Ev‘de açılan kapıların ardında daha fazla zaman geçirmek istemem de bunun bir göstergesi.

Ben de büyümüş bir okur olarak o maceraların içinde yeni şeyler merak ettim.

Belki çocuk kitaplarına zaman zaman yeniden dönmek istememin nedenlerinden biri budur.

Çünkü bazı soruların cevaplarını büyüdükçe öğreniyoruz ama onları ilk sorduğumuz zamanki heyecanı her zaman koruyamıyoruz.

Ve ben o heyecanı kaybetmek istemiyorum.